تأثیرات روانشناختی بازیهای رایانهای
اعتیاد به بازیها چیست؟ و چه اثراتی را در پی دارد؟
واژهی اعتیاد به وابستگی فرد به موضوع، مواد و یا شیای اشاره دارد که چنانچه فرد مدتی از آن دور بماند، یک سری تغییراتی در وی روی میدهد که تنها با حضور مجدد آن موضوع، مواد و یا شی، فرد آرام میشود. افرادی که به طور میانگین هفتهای 40 الی 50 ساعت بازیهای رایانهای انجام میدهند، جزو معتادان به بازیهای رایانهای شناخته میشوند.
مهمترین علایمی که در این افراد مشاهده میشود، عبارتاند از:
1. مشغولیت ذهنی زیاد با بازی: فرد مدام در رابطه با بازیها، شخصیتها و کارهایی که در بازی انجام میدهد، صحبت میکند. از دید دیگران چنین به نظر میرسد که فرد در دنیای بازیهایی که میکند، غرق شده است.
2. چنانچه برای مدت زمانی (مثلاً 1 الی 2 روز) فرد بازی نکند، نیاز شدیدی برای انجام بازی پیدا میکند، اگر نتواند بازی کند دچار عوارضی مانند بیقراری، پرخاشگری، کم تحملی و ... میشود. به محض انجام بازی این علایم برطرف میگردد.
3. به تدریج مدت زمان انجام بازی افزایش مییابد به نحوی که ممکن است فرد از عصر تا صبح روز بعد مدام به بازی بپردازد. این دقیقاً شبیه چیزی است که در مورد افراد معتاد به مواد مخدر میبینیم، فرد باید مدام مقدار مادهی مصرفی را افزایش دهد.
4. کنترل فرد بر زمان از بین میرود: به عنوان مثال ممکن است فرد بخواهد یک ساعت بازی کند اما وقتی به خودش بیاید ببیند چندین ساعت بازی کرده است.
5. غرق شدن در بازی: فرد به قدری درگیر بازی میشود که ممکن است غذا خوردن و مسائل دیگر را فراموش کند. به همین دلیل معمولاً در برخی افراد معتاد به بازیهای رایانهای، سوء تغذیه و مشکلات گوارشی و دفعی گزارش شده است.
6. نداشتن تحرک فیزیکی: به دلیل مشغولیت زیاد با بازیها، فرد تحرک فیزیکی کافی ندارد در نتیجه برخی از این افراد دچار اضافه وزن، ناراحتیهای مفصلی– عضلانی، کمر درد و ... میشوند.
7. دروغگویی در مورد استفاده از بازیهای رایانهای: این افراد معمولاً به دیگران و خانوادهی خود در مورد مدت زمان انجام بازی دروغ میگویند و یا حتی بسیاری از کارها و قرارهای خود را به دلیل انجام بازی بهم زده و برای افراد دلایل دروغی میآورند.
8. کاهش ارتباط با دیگران: به دلیل مدت زمان زیادی که صرف بازیها میشود، ارتباط این افراد با اعضای خانواده و دوستان به شدت کاهش یافته و رفته رفته فرد را منزوی میکند
. آیا ابزارها یا روشهای تکنولوژیکی هستند که بتوانند تأثیرات بازیها را بر روی افراد مشخص نمایند؟
ابتدا باید کسانی را که به بازیهای رایانهای میپردازند، دستهبندی کرد.
دستهی اول شامل کسانی است که در هفته حدود 18 ساعت بازی میکنند اما دارای اعتیاد به بازیها نیستند.
دستهی دوم کسانی هستند که به طور متوسط 50 ساعت در هفته بازی کرده و از آنها به عنوان افراد دارای اعتیاد به بازیها یاد میشود.
در هر دو دسته انجام بازیها به ویژه بازیهای خشن میزان برانگیختگی فرد را افزایش میدهد و موجب تغییراتی در سطح بدن آنان میشود.
به طور معمول ضربان قلب، تعریق پوست، نرخ تنفس و تنش عضلانی در حین بازی افزایش مییابد و تنش عضلانی به شکل سردرد حتی تا ساعتها بعد از بازی نیز ادامه مییابد.
ابزارهایی مانند روش بیوفیدبک میتواند این تغییرات بدنی را بسنجد. افزون بر این در سطح شناختی فرد نیز تغییراتی به وجود آمده و ممکن است باعث افزایش و یا کاهش توجه، تمرکز، حافظه، برنامهریزی و قضاوت فرد شود. بازیهای استراتژیک و تیراندازی با خشونت کم، تأثیرات مثبت را به دنبال دارد اما بازیهای خشن میتواند باعت افت عملکرد شناختی فرد شود. معمولاً تأثیرات مختلف بازیها بر شناخت فرد را میتوان با استفاده از آزمونهای رایانهای دقیق مانند آزمون حافظه، توجه، برنامهریزی و ... بررسی کرد.
اما در مورد کسانی که به صورت حرفهای بازی میکنند و معمولاً چنین تصور میشود که دارای اعتیاد به بازیها هستند. این تغییرات گستردهتر و پایدارتر هستند. این افراد ممکن است دچار علایمی مانند اضطراب و افسردگی شده و تحملشان نسبت به استرس کاهش یابد. این تأثیرات خود را به صورت تغییراتی که در کارکرد مغز به وجود میآید نشان میدهند. برای بررسی تغییرات کارکرد مغز میتوان از دو روش نقشهی مغزی (QEEG) و نوروفیدبک استفاده کرد.
نقشهی مغزی الکترودهایی دارد که وقتی روی پوست سر قرار میگیرند، سیگنالهای الکتریکی (ناشی از فعالیت الکتریکی مغز) را دریافت کرده و توسط سیمهای رابط به رایانه منتقل میکنند. در رایانه با انجام محاسبات ریاضی، این سیگنالها به صورت امواج مغزی دستهبندی شده و شدت و مکان تولید آنها مشخص میشود. میتوان گفت که امواج مغزی زبان مغز هستند و مغز از راه آنها نحوهی کارکرد خود را بیان میکند. اما چون ما زبان مغز را نمیدانیم، نیازمند به یک مترجم هستیم. نقشهی مغزی یا QEEG مترجم ما برای امواج مغزی است. پس از اندازهگیری امواج، به آنها رنگ خاصی برحسب شدتشان اختصاص داده میشود. ا
گفتیم که هر یک از امواج در شرایط مشخص مکان و شدت خاصی دارند که حالت نرمال را نشان میدهد. رنگ سبز نشاندهندهی حالت طبیعی است. اگر شدت موج اندازه گرفتهشده توسط دستگاه از حالت طبیعی بیشتر باشد (که نشانهی مشکل در عملکرد مغز است)، دستگاه آن را با رنگهای زرد، نارنجی و قرمز نشان میدهد. اگر شدت موج تولید شده کمتر از حالت طبیعی باشد (که باز هم حاکی از اشکالی در کار مغز است)، دستگاه آن را با رنگهای آبی و بنفش نشان میدهد. نحوهی نشان دادن این رنگها هم به شکل سرهای رنگی است. به این معنا که هر موج در هر جای سر که تولید شده با رنگ خاص خودش نشان داده میشود.
گفتیم که در هر لحظه تمامی امواج در همهی قسمتها تولید میشوند، بنابراین دستگاه برای باندهای مختلف سرهای جدا ترسیم میکند. به این سرهای رنگی، نقشهی مغزی گفته میشود. رنگ هر موج از مقایسهی مقدار اندازه گرفته شده در مغز مراجع با حالت طبیعی به دست میآید. از آنجا که هر یک از اختلالها و مشکلات گوناگون مانند اضطراب و افسردگی در اثر وجود اشکال در عملکرد مغز و در نتیجه کم و زیاد شدن امواج مغزی بهوجود میآیند، از این رو نقشهی مغزی فرد سالم با نقشهی مغزی فردی که اضطراب دارد متفاوت است. به این ترتیب، متخصص با بررسی نقشهی مغزی افراد مختلف، پی به مشکل یا توانمندیهای آنها میبرد.
در نوروفیدبک نیز که شکل سادهتر نقشهی مغزی میباشد، میتوان امواج مختلف مغز را سریعتر از نقشهی مغزی بررسی کرد و افزون بر آن مشکل فرد را برطرف نمود. در واقع از نوروفیدبک هم برای تشخیص و هم درمان میتوان، استفاده کرد. در مجموع استفاده از بازیهای رایانهای را با چه الگویی توصیه میکنید که کمترین آسیب و بیشترین بهره را برای افراد به ارمغان آورد؟ قبل از هرگونه توصیه باید بپذیریم که دنیای امروز دنیای تکنولوژی است. بنابراین گفتن این جمله که بازیهای رایانهای نامناسب هستند و باید جلوی آنها گرفته شود، سخنی بیمعنا و نامعقول است. در نتیجه باید بپذیریم که بازیها وجود دارند و سالیانه میلیونها دلار صرف ساخت آنها میشود.
فرزندان ما نیز به شیوههای مختلف به این بازیها دسترسی دارند بنابراین والدین باید نظارت خود را بر بازیها بیشتر کنند.
چند توصیهی کلی در این زمینه وجود دارد:
الف) خانوادهها به صورت فعال در خرید بازیها نقش داشته باشند و سعی کنند بازیهایی را برای کودک انتخاب کنند که مناسب سن او باشد. ب) خانوادهها اطلاعات کاملی در مورد بازیها کسب کنند و هم بازیهای فکری و هم اکشن را برای کودک خود انتخاب کنند اما زمان استفاده از هر کدام را مشخص نمایند. ج) کل مدت زمان بازی کودک در روز نباید بیشتر از 2 ساعت باشد. د) خانوادهها در نظر داشته باشند که تنها درصد محدودی از بازیها بسیار خشن و نامناسب هستند و بسیاری از بازیها اثرات مثبت زیادی میتوانند بر روی کودک داشته باشند. پینوشتها: [1]. بازخورد عصبی [2]. بازخورد بدنی /*
نعمت اله قاسمی.کارشناس ابتدایی. شهرستان نور از استان مازندران -مولف کتاب نگاره ها چه می گویند ؟ ، سرگروه آموزش ابتدایی- ناظر بر ارزشیابی کیفی توصیفی - مدرس مراکز ضمن خدمت در دروس جدید التالیف آموزش ابتدایی (روش تدریس فنون ، ریاضی ، علوم ، مطالعات اجتماعی )